خیابان عبدالرزاق (Abdolrazzaq Street) یکی از مهمترین، شلوغترین و استراتژیکترین خیابانهای بافت تاریخی اصفهان (منطقه ۳) است. این خیابان یک معبر معمولی نیست؛ بلکه حاصل یک جراحی بزرگ شهری در دوران پهلوی است که دلِ بافت درهمتنیده و تاریخی بازار بزرگ اصفهان را شکافت تا مسیری برای عبور خودروها باز کند. امروز، عبدالرزاق مرز میان “سنت خالص بازار” و “تجارت مدرن شهری” است. بوی ادویه و صدای چرخدستیهای باربری با بوی دود اگزوز و صدای بوق موتورسیکلتها در این خیابان در هم میآمیزند.
در ادامه بررسی دقیقی از تاریخچه، موقعیت، بافت شغلی و اتمسفر حاکم بر این خیابان ارائه میشود.
خیابان عبدالرزاق در هسته مرکزی اصفهان و در شمال محور زایندهرود واقع شده است. این خیابان یک محور شرقی-غربی است که دو میدان بسیار مهم (یکی مدرن و دیگری تاریخی) را به هم وصل میکند.
نقطه شروع (از غرب): چهارراه تختی (میدان تختی). این نقطه محل تلاقی خیابانهای چهارباغ پایین، مسجد سید و عبدالرزاق است.
نقطه پایان (از شرق): میدان امام علی (ع) یا همان میدان عتیق (سبزه میدان). این میدان، قدیمیترین میدان شهر اصفهان است که مسجد جامع عتیق در آن قرار دارد.
خیابانهای متصل و همجوار:
خیابان حکیم: در میانه خیابان عبدالرزاق، خیابان حکیم به سمت جنوب منشعب میشود که دسترسی به خیابان سپه و میدان نقشجهان را میسر میکند.
خیابان سنبلستان: دسترسی به بافتهای قدیمی درب کوشک.
کوچه هارونیه: یکی از محلههای بسیار قدیمی و یهودینشین سابق اصفهان که به این خیابان راه دارد.
گذر بازار: دهانههای متعدد بازار بزرگ اصفهان (بازار قیصریه و شاخههای آن) در طول این خیابان باز میشوند.
داستان خیابان عبدالرزاق، داستان تقابل تجدد و میراث است.
الف) جراحی بافت فرسوده (دوران پهلوی):
تا پیش از احداث این خیابان، منطقه بین چهارباغ و مسجد جامع، تودهای متراکم از خانههای خشتی، کاروانسراها، تیمچهها و راستههای بازار بود. برای تسهیل عبور و مرور خودروها در بافت مرکزی، این خیابان طراحی و اجرا شد. احداث خیابان عبدالرزاق باعث شد تا پیوستگی بازار بزرگ اصفهان در بخشهایی قطع شود و بازار به دو بخش شمالی و جنوبی خیابان تقسیم گردد.
ب) وجه تسمیه:
این خیابان به نام عبدالرزاق لاهیجی (مشهور به فیاض)، از متکلمان و فلاسفه بزرگ شیعه در قرن یازدهم هجری نامگذاری شده است. اگرچه او اصالتاً گیلانی بود، اما در مکتب فلسفی اصفهان تحصیل و تدریس میکرد و از شاگردان ملاصدرا بود.
ج) تغییر هویت:
با احداث خیابان، کاروانسراهای قدیمی که در مسیر قرار داشتند یا تخریب شدند و یا تغییر کاربری دادند. ساختمانهای دو طبقه آجری که در بدنه خیابان ساخته شدند (و هنوز هم وجود دارند)، نمادی از معماری دوره گذار اصفهان هستند. این خیابان به سرعت به لبهای تجاری برای بازاریان تبدیل شد تا کالاهای خود را راحتتر بارگیری کنند.
اقتصاد خیابان عبدالرزاق، اقتصاد «بازار» است. اینجا جایی برای بوتیکهای لوکس یا کافههای دنج نیست. اینجا محل داد و ستد کلان، عمدهفروشی و تامین جهیزیه است.
الف) بورس لوازم خانگی و آشپزخانه (Jahizieh):
مهمترین هویت تجاری عبدالرزاق، فروشگاههای متعدد لوازم خانگی کوچک و بزرگ، ظروف چینی، کریستال، پلاستیکجات و لوازم آشپزخانه است.
عمده و خرده: بسیاری از مغازهها هم فروش تک دارند و هم تامینکننده مغازههای سطح شهر هستند.
راسته جهیزیه: خانوادههای اصفهانی برای خرید جهیزیه دخترانشان، عبدالرزاق را به عنوان یکی از مقاصد اصلی با قیمت مناسبتر (نسبت به خیابانهایی مثل شیخ صدوق) انتخاب میکنند.
ب) پارچه و منسوجات:
در کوچهها و پاساژهای منشعب از خیابان (به ویژه سمت بازار)، بنکداران پارچه و ملحفه فعالیت دارند. پارچههای چادری، مجلسی و پردهای در این محدوده با تنوع بالا یافت میشود.
ج) خرازی و یراقآلات خیاطی:
بخشی از خیابان و پاساژهای قدیمی آن، مرکز پخش لوازم خرازی (دکمه، زیپ، نخ) به صورت عمده است که خیاطان و تولیدیهای پوشاک مشتریان ثابت آن هستند.
د) فرش ماشینی و موکت:
در نزدیکی چهارراه تختی و بخشهایی از خیابان، نمایشگاههای فرش ماشینی و موکت نیز به چشم میخورند.
هـ) ابزار و یراق (محدود):
اگرچه بورس اصلی ابزار نیست، اما به دلیل بافت کارگاهی قدیم، مغازههای ابزارفروشی سنتی نیز در آن فعالیت دارند.
فضای خیابان عبدالرزاق، فضایی پرهیاهو، مردانه و کاری است.
بزرگترین معضل این خیابان، ترافیک سنگین ناشی از تخلیه و بارگیری کالا است. وانتبارها، نیسانها و چرخدستیهای بازاریان که کارتنهای بزرگ لوازم خانگی را جابهجا میکنند، دائماً در حرکتاند. موتورسیکلتها که وسیله اصلی تردد بازاریان هستند، در پیادهروها و سوارهروها حضوری انبوه دارند.
پیدا کردن جای پارک در حاشیه خیابان عبدالرزاق تقریباً محال است. پارکینگهای عمومی بزرگی در اطراف (مانند پارکینگ تختی یا پارکینگهای طبقاتی شهرداری در حکیم) وجود دارد، اما ظرفیت آنها نیز به سرعت تکمیل میشود.
بسیاری از مغازهها و انبارهای پشت آنها در ساختمانهای قدیمی با سیمکشیهای فرسوده قرار دارند که ریسک آتشسوزی را بالا میبرد. بافت خیابان ترکیبی از آجر و تیرآهنهای قدیمی است که نیاز به نوسازی دارد.
ورودیهای بازار بزرگ: در طول خیابان، دالانها و کوچههایی وجود دارد که مستقیماً شما را به قلب بازار مسقف تاریخی اصفهان میبرد.
مسجد جامع اصفهان (عتیق): انتهای شرقی خیابان به میدان امام علی میرسد که ورودی این میراث جهانی یونسکو در آنجا قرار دارد.
میدان امام علی (ع): پروژه احیای میدان عتیق و زیرگذر آن، انتهای خیابان عبدالرزاق را متحول کرده و دسترسی به خیابانهای مجلسی و هاتف را آسانتر نموده است.
محلههای کلیمینشین سابق: کوچه و محلههای اطراف این خیابان در گذشته محل سکونت هموطنان کلیمی بوده و هنوز آثاری از کنیسهها یا بافت خاص آن دوران در کوچههای فرعی (مثل جویباره) قابل ردیابی است.
| ویژگی | توضیحات |
| نام خیابان | خیابان عبدالرزاق (Abdolrazzaq St) |
| منطقه شهرداری | منطقه ۳ اصفهان (بافت تاریخی) |
| جهت جغرافیایی | غربی – شرقی |
| محدوده | از چهارراه تختی (چهارباغ پایین) تا میدان امام علی (عتیق) |
| کاربری غالب | تجاری (عمدهفروشی)، انبارداری، دسترسی بازار |
| مهمترین شاخصه | بورس لوازم خانگی، جهیزیه و ظروف آشپزخانه |
| وضعیت ترافیک | سنگین، پر از موتورسیکلت و وانتبار |
| طرح ترافیک | در محدوده طرح زوج و فرد (و گاهی طرح مرکز شهر) |
| تقاطع مهم | تقاطع خیابان حکیم |
| بافت پیرامونی | بازار بزرگ اصفهان، محلههای قدیمی درب کوشک و سنبلستان |
| دسترسی حملونقل | ایستگاه مترو تختی (در ابتدای خیابان)، اتوبوسهای خطی |
خیابان عبدالرزاق اصفهان، نبض اقتصادی بافت سنتی شهر است. اگرچه ظاهر آن با ترافیک و شلوغی گره خورده و فاقد زیباییهای بصری خیابانهای مدرن است، اما برای اقتصاد شهر حکمی حیاتی دارد. اینجا جایی است که خانوادهها برای شروع زندگی جدید (خرید جهیزیه) میآیند و بازاریان برای تامین کالای مغازههایشان. عبدالرزاق، همسایهی دیوار به دیوار تاریخ است که در آن صدای چانه زدن برای قیمت، بلندتر از هر صدای دیگری به گوش میرسد.
